Waatan warbixin dheer oo Faysal Cali Sheekh oo katiran wargaysa Jumhuuriya uu ku eegayo xaalada waxbarasho, caafimaad iyo mida nololeed ee afar degmo (Sallaxlay, Balaygubadle, Farawayne iyo Allaybaday) oo katirsan gobolka Hargeysa, kuna teedsan xadka isku xidha Somaliland iyo Eithopia.           


DEGMADA FARAWAYNE:

Axaddii toddobaadkan ee 21 May, 2006, abbaaro 2:00 duhurnimo ayaanu gaadhnay degmada Faraweyne. Degmadaas oo uu hoos yimaaddo degaan ballaadhan oo ah in ka badan 30 tuulo waxa ka jirta abaar ba’an. Magaaladu ma laha biyo dhulka hoostiisa laga soo saaray, waxaanay dhinaca biyaha ku tiirsan tahay balliyo faro-ku-tiris ah, kuwaas oo dhammaantood xilligaa madhnaa. Shacbiga ku dhaqan degmada Faraweyne waxa ay ka cabbaan booyado biyaha ka keena meelo kale. Ma jiraan roobab nacfi leh oo ka da’ay, waxana xoolaha ku dhaqan degaankaas halakaysay abaar ba’an, isla markaana waxa ay dadka iyo duunyada ku dhaqan degaamada Faraweyne u baahan yihiin gurmad deg-deg ah.

Degmada Faraweyne waxay ka arradan tahay dhammaan adeegyada bulshada. Ma jiraan xafiisyo hay’adaha dawladda dhexe ee Somaliland uga furan, marka laga reebo kastamka maaliyadda iyo ganacsiga oo ku jira guri sandaqad ah oo aan qalabaysnayn, waxana waqtigaa ku sugnaa dhawr qof oo shaqaale ah.
Dakhliga kastam ka hor intii aan la joojin booyadaha shidaalka, waxa maalintii soo 65 milyan Sl.Sh. Haddana waxa ka soo xerooda maalintii ilaa 14 milyan.
Waxa jira saldhig Boolis oo ah guri cariish ah (Dergad) dhinacyada ka daloosha. Ma jirto meel qof maxbuus ah lagu xidho.

Shacbiga ku dhaqan degmada Faraweyne waa xoolo-dhaqato reer-guuraa ah oo hadba dhinac u hayaama. Ma jiro ganacsi muuqda oo ka jiraa, balse waxa jira dadweyne xoolo-dhaqato ah oo ka kala yimaadda degaanada miyiga ah ee ku dhow-dhow Faraweyne oo maalintii camira magaalada, balse galabtii ka caraaba.?
Dhinaca maamulka dawliga ah waxay ka mid tahay degmooyinka Somaliland ugu maamulka liita. Guddoomiyihii, ku-xigeenkii iyo Xoghayihii dawladda hoose ee degmadu midkoodna ma joogin Faraweyne waqtiga aan safarka ku tegay. Waxa la ii sheegay in ay ku maqan yihiin dhinaca caasimadda Hargeysa, isla markaana aanay degmada saldhigin maalin wax ka badan. Dhammaan adeegyadii iyo hawlihii dawladda hoose ee degmaduna waxay u muuqdaan kuwo ragaadsan oo fadhiid ah.

Dhinaca caafimaadka, waxa ka furan degmada Faraweyne hal MCH oo hal qof ka shaqeeyo.
Waxbarashada: guud ahaan waxa degmada ka dhisan 9 dugsi oo ay wax ka bartaan 580 arday. Waxa ka hawlgala 27 macallin, kuwaas oo ay afar keliya Wasaaradda Waxbarashadu gunno siiso, balse 23-ka macallin ee kale waxba ma qaataan. Gunno yar oo ay dawladda hoose siin jirtayna may arag lixdii bilood ee u dambeeyey.
Degmada Faraweyne ma laha xarun lagu quudiyo ardayda (feeding Center), taasina waxay keentay in arday badani ka tagaan waxbarashada, iyaga oo qaarkood subaxdii dugsiyada u soo lugeeya masaafo aan ka yarayn 10km.

Magaalada Faraweyne waxa ka dhisan hal dugsi oo hoose/dhexe ah, kaas oo ay wax ku bartaan 86 arday. Waxa ka hawlgala laba macallin, waxaanu qarka u saaran yahay in uu ku dumo ardayda wax ku hoos barata, haddii aan dhakhso wax looga qaban. Waxa dildillaacay inta badan gidaarada dhismaha dugsiga, waxana soo daatay oo bilifoonadii fasalada. Waalidiinta dhalay ardayda wax ku barataa dugsigaas iyo dadweynaha reer Faraweynaba wadnaha ayey farta ku hayaan, iyaga oo ka cabsi qaba in uu dhismaha dugsigu dhulka galo waqti ay ardaydu ku gudo-jiraan saacadihii waxbarashada.

Mid ka mid ah waalidiinta ardayda wax ka barata dugsiga hoose/dhexe ee degmada Faraweyne oo muujinayey dareenka cabsida leh ee ay ka qabaan in dugsigu ku dumo ardayda ayaa yidhi; “Waxaan ka baqayaa in uu dugsiga Faraweyne uu noqdo qubuurihii carruurta, cid u soo socotaana ma jirto.?
Xafiiska waxbarashada ee degmadu wuu xidhan yahay, waxana hoos yaalla buugga diiwaangelinta (OB) ee Booliska. Ma jirto madax u doodda, mana jirto dawlad korneerta, marka laga reebo xilliga ololeyaasha doorashooyinka oo ay codka dadweynaha u doontaan.
Isku soo wada duuboo, degmada Faraweyne waxay u muuqataa meel la ilaaway oo xaalad qalafsan iyo duruuf adag ku jirta.



DEGMADA  ALLAYBADAY:

Inkasta oo ay Alleybaday ka mid ahayd magaalooyinkii ay sida weyn u burburiyeen dagaaladii xoreynta Somaliland ee ay xoogaggii SNM kula jireen taliskii Siyaad Barre, ayaa haddana 15 sannadood kadib waxay u muuqataa degmo ka soo kabatay haarihii burburka. Waxa ku soo biiray dhismeyaal door ah.

Alleybaday waa degmo dadkeedu ka faaiidaysteen biyaha roobabka.? Togga [biyo-fadhiisin] waxay ka xidheen ilaa 64 harro-biyood waaweyn oo ay ku kaydiyaan biyaha, kuwaas is-daba-taxan qiyaas aan ka yarayn 20km. Harrooyinkaas ka u yar dhererkiisu yahay 500 mitir, ka u weynina 1200 mitir. Balliyadaasi waa kuwo aan gu?iyo jiilaal badankooda biyuhu ka dhammaan, dad iyo xoolabana laga cabbo, iyada oo mulkiileyaasha harrahaasna uu ka soo galo dakhli xoog leh. Waxana la ii sheegay in balliyadu marmarka qaar uu ka soo baxo adduun gaadhaya 20,000 doollar sannadkii.

Biyaha kaydka ah waxay uga faaiidaystaan beerista khudaarta kala duwan, taas oo ay hadda degmada Alleybaday hodan ku tahay.  Waxa la ii xaqiijiyey in bilaha August, September iyo October maalin kasta laga raro 270 saxaaradood oo khudaar ah, maalmaha qaarkoodna laga raro 10 baabuur oo midkiiba sido 10 ton oo rar ah, iyada khudaartaas ganacsi ahaan loo geeyo magaalooyinka Hargeysa iyo Gabiley.
Degmada Alleybaday waxa si fiican uga baxa Basasha nooca cad oo aad u tayo fiican, taas oo kafayn karta guud ahaan Somaliland oo dhan.

Dadka beeralayda ah ee ku dhaqan degmadu ma haystaan dhiirigelin, waxana waqtiyada dallagoodu soo golaha suuqyada ku cidhiidhya oo badhayse ka dhiga khudaarta ka timaadda Itoobiya, Yemen iyo Soomaaliya.
Haddaba, Alleybaday oo haatan ku jirta xilli-roobaad barwaaqo ah, marka aynu taariikhdeeda dib u jaleecno, waxa aqalkii u horreeyey dhismihiisa la taagay sannadkii 1954.

Cumar Maxamed Iimaan, waa 80 jir, waana odaygii ugu horreeyey ee udub ka qotomiya Alleybaday oo aan la kulmay, ayaan weydiiyey xilligii u gurigaa dhisay iyo dhulku sida uu ahaa waqtigaas, isaga oo taariikhdaa ka sheekaynayana waxa uu yidhi; aqalkii u horreeyey waxaan ka dhisay 51 sannadood ka hor, Nawriis Arbacaad. Aqalka waxaan ka dhisay dergad dhinacyadu laban [jaajuur] yihiin. Waxaan ku iibin jiray shaaha, caanaha, timirta iyo hilibka. Labadii sannadood ee u horreeyey siddeed guri ayey ahayd, sannadkii saddexaadna 20 aqal ayaa lagu daray.?/

Oday Cumar waxa uu sheegay in degaanku xilligaa ahaa dhul-xoolaad, hawd jiq ah, oo ay ku noolaayeen libaaxa, goodirka, gorayada iyo garanuugta. sarkaal Ingiriis ah ayaa na yidhi; waa dhulkii xoolaha ee ka daaya dhismaha, waanuna ka diidnay,?ayuu yidhi Cumar Maxamuud.

Dhinaca kale, xilligii aanu gaadhnay Alleybaday waxaanu xafiiskiisa ku kulanay Guddoomiyaha Degmada, Xasan Cabdi Cali, waxaanu nooga warramay xaaladaha maamul, waxbarasho iyo nabadgelyo ee Alleybaday, isaga oo sheegay in ay degmada ka furan yihiin 9 dugsi hoose/dhexe oo ay lacag-la’aan wax kaga bartaan 504 arday, macallimiinta ka hawlgalana uu midkiiba qaato bil kasta $50, oo ay bixiyaan qurbo-joogga reer Alleybaday, dawladda hoosena ay ka caawiso qayb macallimiinta ka mid ah oo ay gunno siiyaan, shidaalka iyo isku-xidhka hawlaha imtixaannada. Dugsiga hoose/dhexe ee Sh. Axmed Qaalib ee degmaduna leeyahay goob cunto loogu sameeyo ardayda (feeding center). Dhinaca caafimaadka Guddoomiyuhu wuxuu sheegay in ay kor u qaadeen adeegyada caafimaadka ee degmada, isla markaana ay ka shaqeeyaan xarun caafimaad (Health Post), oo ku taalla tuulada Waalid-xoor, MCH tuulada Laaye, MCH Xidhinta iyo MCH-ka Alleybaday.

Xasan Cabdi Cali, Waxa uu intaa ku daray oo uu yidhi; Nabadgelyada dhulka Qadowga oo xilliga gu’ga ugu badnaan jirtay waanu xallilay, labadii qof ee dhul isku qabsadana waanu kala wareegnaa, waxaanuna ka dhignaa dhul-daaqeen.?Waxa kale oo uu sheegay in ay Dawladda Hoose ee Alleybaday gacanta ku hayso dhismaha hool lagu qabto shirarka, isla markaana ay dhowaan bilaabmayso dhismaha xarun weyn oo xoolaha lagu tallaalo oo 4km ah, taas oo ay dawladda hoose dhulka bixisay, dhismahana ay iska kaashadeen Wasaaradda Xannaanada Xoolaha iyo hayadda Qaramada Midoobay ee cuntada iyo beeraha (FAO).

Dhibaatada ugu badan ee degmada Alleybaday haystaa waxa weeye dhinaca waddooyinka oo xilli-roobaadka uu istaago isu-socodka gaadiidka. Inkasta oo waxoogaa ay bannaysay dawladda hoose jidka isku xidha Arabsiyo iyo Alleybaday, haddana waxtar ku filan may noqon, waxaana jidkaasi dhibaato ku hayaa isu-socodka degaanka.

La soco cadadka dambe qayb kale oo aad u xiiso badan oo ka warramaysa xaaladda guud ee degmooyinka Balligubadle iyo Sallaxlay

Jamhuuriya o­nline